Ebu Yezid Tayfur bin İsa, Milâdî 9. yüzyılın başlarında (Hicrî 2. asrın sonlarına doğru) İran’ın Bistam şehrinde doğdu. Dedesi Sürûşan, Mecusilikten İslam’a girmişti; babası ise şehrin ileri gelen zâhidlerindendi. Yaşadığı çağ, Abbâsî hilafetinin ilim ve düşünce hayatının altın devriydi; Horasan ise zühd hareketinin en verimli topraklarından biri hâline gelmişti. Annesine hizmeti ve bağlılığı menkıbelere konu olacak kadar meşhurdu; manevi yükselişinin başlangıcını anne rızasına bağladığı, bir kış gecesi annesinin istediği su kabını sabaha kadar elinde beklettiği nakledilir.
Riyazet ve Fena Yolu
Uzun yıllar süren riyazet ve mücahede ile nefsini terbiye etti; kaynaklar onun uzun süre Bistam’dan ayrılıp diyar diyar dolaştığını, riyazetinin şiddetinden bedeninin zayıf düştüğünü, pek çok âlim ve zâhidin meclisinden istifade ettiğini rivayet eder. Nakşibendî geleneğinde, kendisinden önce yaşamış İmam Cafer es-Sâdık’ın ruhaniyetinden Üveysî yolla feyz aldığı kabul edilir. Tasavvuf tarihinde fenâ hâlini, yani kulun kendi varlığından geçip Hakk’ın varlığında yok olması tecrübesini ilk defa açık ve cesur ifadelerle dile getiren sufi o oldu. Klasik kaynaklarda ‘mirâc-ı Bâyezîd’ diye anılan manevi yükseliş tecrübesi, sonraki sufilerin seyrü sülûk anlatılarına örneklik etti.
Sekr (manevi coşkunluk) hâlinde söylediği ve şathiye adı verilen sözleri, sonraki asırlarda tasavvuf düşüncesinin en çok tartışılan ve en derin metinleri arasında yer aldı. Cüneyd-i Bağdâdî bu sözleri şerh ederek onların sekr hâlinde söylenmiş işaretler olduğunu gösterdi; ehlince bu ifadeler, kulun değil, kulda tecelli eden hakikatin dilinden dökülmüş sözler olarak yorumlandı. Bununla birlikte Bâyezîd, şeriatın edebine bağlılığı esas alır, sünnete uymayan hiçbir hâle itibar edilmemesini öğütlerdi; keramet sahibi olduğu söylenen birine itibar etmeden önce onun ilâhî emir ve yasaklara riayetine bakılmasını tembih ettiği nakledilir.
Tesiri ve Tayfuriyye
Kendisinden sonra Tayfuriyye diye anılan aşk ve cezbe ağırlıklı meşrep, onun adına nispet edildi; tasavvuf tarihçileri bu meşrebi, Cüneyd’in temsil ettiği sahv (uyanıklık) yolunun karşısında sekr yolunun kaynağı sayarlar. Hücvirî’nin Keşfü’l-Mahcûb’u ve Kuşeyrî Risalesi ondan hürmetle bahseder; Ferîdüddin Attâr, Tezkiretü’l-Evliyâ’sında ona en uzun bölümlerden birini ayırdı. Mevlânâ Mesnevî’sinde onu andı; sufiler ona ‘Sultânü’l-Ârifîn’ (âriflerin sultanı) unvanını verdiler. Nakşibendî silsilesinde de manevi halkalardan biri kabul edilir; feyzi, Ebu’l-Hasan Harakānî gibi kendisinden sonra gelen Horasan büyüklerini besledi.
Manevi Mirası
Hicrî 234 (Milâdî 848) yılında — bazı kaynaklara göre Hicrî 261 / Milâdî 875’te — Bistam’da vefat etti. Türbesi asırlar boyunca Horasan’ın en önemli ziyaretgâhlarından biri oldu; İlhanlı devrinde kabrinin çevresi görkemli bir külliye hâline getirildi. Tezkiretü’l-Evliyâ’da nakledilen menkıbeler, onun yaratılmışlara karşı derin bir tevazu taşıdığını, yolda karşılaştığı varlıklardan bile ibret aldığını anlatır. Onun mirası, tasavvufun aşk ve cezbe kanadının ana kaynağıdır: fenâ, bekā ve tevhid kavramları etrafında yürütülen bütün derin tartışmalar onun tecrübelerinden beslendi. Otuz yıllık nefis mücahedesinin sonunda en zor işin ilme uymak olduğunu söyleyen bu büyük veli, coşkun sözlerine rağmen sünnete bağlılığı ısrarla vurgulamasıyla, hâl ile şeriatı bir arada tutmanın da zamanlar üstü örneği olmuştur.