Erzurumlu İbrahim Hakkı, Hicrî 1115 (Milâdî 1703) yılında Erzurum’un Hasankale kasabasında doğdu. Babası Derviş Osman Efendi, oğlu küçükken manevi bir arayışla Siirt’in Tillo beldesine, büyük mürşid İsmail Fakirullah’ın yanına göçtü. İbrahim Hakkı dokuz yaşında Tillo’ya vardı; şeyhin kapısında hem yetim kalbine baba şefkati hem de irfan buldu. Babasının Tillo’da vefatından sonra Erzurum’a dönerek amcasının himayesinde büyüdü; medreselerde Arapça ve Farsçayı, aklî ve naklî ilimleri tahsil etti. Gençliğinde yeniden Tillo’ya giderek İsmail Fakirullah’a intisap etti ve şeyhinin vefatına kadar hizmetinde bulundu; onun manevi mirasının emanetçilerinden oldu. Ömrü bundan sonra Erzurum ile Tillo arasında geçti; son yıllarında bütünüyle Tillo’ya bağlandı.
İlim Yolculuğu
İlim aşkı onu devrinin çok ötesine taşıdı. Erzurum’da Yukarı Habib Efendi Camii’nde imamlık vazifesi yürütürken bir yandan da astronomi, matematik, coğrafya ve anatomiye derinlemesine eğildi. İstanbul’a iki kez yolculuk yaptı; Sultan I. Mahmud’un iltifatına mazhar oldu ve saray kütüphanesinde çalışma izni aldı. Buradaki birikimini Tillo’ya taşıdığı kitaplarla zenginleştirdi ve beldede zengin bir kütüphane oluşturdu; bu emek, ansiklopedik eserinin zeminini hazırladı. Devrinde pek az âlimin cesaret ettiği bir işi yaptı: dinî ilimlerle fenni, ibadetle rasadı aynı hikmet çatısı altında okuttu.
Marifetname ve İlim Anlayışı
Hicrî 1170’te (Milâdî 1757) tamamladığı Marifetname, Osmanlı Türkçesinin en dikkat çekici ansiklopedik eseridir; din ilimleri ve tasavvufun yanında güneş sistemini, coğrafyayı, matematiği ve insan bedenini anlatır, devrin yeni astronomi anlayışını Osmanlı okuruna aktaran öncü metinlerden biri sayılır. Eser; hesap ve hendese bahislerinden bedenin teşrihine, ev idaresinden âdâb-ı muaşerete kadar uzanan muhtevasını marifetullah gayesine bağlar; manzum parçalarla süslenmiş üslubuyla hem okunan hem ezberlenen bir kitap oldu. Okuyucusunu kâinat kitabını okumaya, kendini bilmenin Rabbini bilmeye açılan kapı olduğu hakikatine çağırır. Şeyhinin türbesine, taş kule ve pencere tertibiyle, her yılın belirli günlerinde doğan güneşin ilk ışığını düşüren düzeneği tasarlaması, onun hendese bilgisinin zarif bir hatırasıdır; bu düzenek yakın dönemde yeniden ihya edilmiştir. Divanındaki şiirleri, özellikle ‘Mevlâ görelim neyler, neylerse güzel eyler’ nakaratlı Tefviznâme’si, tevekkül ahlakının Türkçedeki en sevilen ifadesi olarak ezberlere yerleşti; ona nispet edilen ‘Harâbât ehline hor bakma şâkir, defineye mâlik vîrâneler var’ beyti ise insana hürmet anlayışının veciz ifadesidir. Marifetname, Osmanlı ev kültüründe nesiller boyu okunan bir başucu kitabı hâline geldi; defalarca istinsah edildi ve basıldı. Divanı ile irfan ve ahlaka dair diğer eserlerinde de ilmi, gönül terbiyesinin hizmetine koştu.
Manevi Mirası
Hicrî 1194 (Milâdî 1780) yılında Tillo’da vefat etti; vasiyeti üzerine şeyhi İsmail Fakirullah’ın türbesine, onun ayak ucuna defnedildi. Bu defin şekli, ömrünü şeyhine hizmetle geçiren ârifin edebinin son nişanesi sayılır. Tillo, onun hatırasıyla bir ilim ve ziyaret beldesi hüviyetini korumakta; türbe ve ışık düzeneği her yıl binlerce ziyaretçiyi ağırlamaktadır. Din ilimleriyle müspet ilimleri aynı hikmet kâsesinde birleştiren örnekliğiyle İbrahim Hakkı, Anadolu düşüncesinin zirvelerinden biri olarak anılmaya devam etmektedir.