Ahmed bin Muhammed bin Hanbel, Hicrî 164 (Milâdî 780) yılında Bağdat’ta doğdu. Ailesi Merv’den Bağdat’a göçmüştü; babasını küçük yaşta kaybetti ve onu, iffet ve kanaatle yaşayan annesi yetiştirdi. Kur’an’ı küçük yaşta ezberledi; annesinin gayretiyle sağlam bir dil ve din eğitimi aldı. Doğduğu şehir, Abbasî hilafetinin başkenti olarak ilim, tercüme ve fikir hareketlerinin kaynadığı bir dünya merkeziydi.
İlim Yolculuğu
On beş yaşında hadis tahsiline başladı; Bağdat’ta ilk feyzini büyük muhaddis Hüşeym bin Beşîr’den aldı. İlim için Kûfe, Basra, Hicaz, Yemen ve Şam’a uzun yolculuklar yaptı; Mekke’de Süfyan bin Uyeyne’den, Bağdat’ta Yahya bin Saîd el-Kattân ve Vekî bin Cerrâh’tan hadis dinledi. Abdürrezzâk es-San’ânî’den hadis almak için Yemen’e büyük meşakkatlerle ulaştı. İmam Şafiî’den fıkıh ve usul öğrendi; Şafiî de onun takvasını ve hadis bilgisini övgüyle anardı. Hadis ezberindeki genişliği hakkında devrin münekkitlerinin çok büyük rakamlar zikrettiği nakledilir; o, bu birikimi daima yazıya dayandırır, ezberine güvendiği hâlde kitaptan rivayeti tercih ederdi.
En büyük eseri, yaklaşık yirmi yedi bin hadis ihtiva eden el-Müsned’dir; onu, bildiği yüz binlerce rivayet arasından süzerek meydana getirdi. Eser, hadisleri konularına göre değil, rivayet eden sahabîlere göre sıralayan müsned tertibinin en muazzam örneğidir ve oğlu Abdullah’ın ilaveleriyle günümüze ulaşmıştır. Zühde dair derlediği Kitâbü’z-Zühd de ahlak edebiyatının klasiklerindendir. Fetvalarının kitaplaştırılmasından çekindiği için fıkhı, talebelerinin sorularına verdiği cevapların derlendiği mesâil kitaplarıyla sonraki nesillere ulaştı; Ebu Davud’un derlediği Mesâil bunların en tanınmışlarındandır. Hadis ilmindeki derinliği kadar fıkıhta da müstakil bir usul geliştirdi: nassa sımsıkı bağlılık, sahabe kavlini gözetme ve reyden mümkün mertebe kaçınma. Bu usul, Hanbeli mezhebinin temeli oldu.
Mihne İmtihanı
Hayatının en çetin imtihanı, Halife Me’mun döneminde Hicrî 218’de başlayan ‘mihne’ oldu: Mutezile düşüncesinin etkisindeki idare, âlimleri Kur’an’ın mahlûk olduğu görüşünü kabule zorluyordu. Devrin pek çok siması baskı karşısında boyun eğerken Ahmed bin Hanbel reddetti; Mu’tasım devrinde zincire vuruldu, hapsedildi ve kırbaçlandı. Vâsık devrinde ders vermekten menedildi. Yıllar süren baskıya rağmen görüşünden dönmemesi, onu Ehl-i Sünnet akidesinin sembolü hâline getirdi. Halkın gözünde bu direniş, ilmin siyasete boyun eğmeyeceğinin ilanıydı. Mütevekkil devrinde mihne sona erdi ve itibarı iade edildi; fakat o, saraydan gelen hediyeleri dahi kabul etmeyerek zühd üzere yaşamayı sürdürdü.
Talebeleri ve Manevi Mirası
Ders halkasından oğulları Salih ve Abdullah ile birlikte Buhari, Müslim ve Ebu Davud gibi Kütüb-i Sitte imamları geçti; onlar hem hadislerini hem de takva anlayışını sonraki nesillere taşıdı. Görüşleri talebelerinin tuttuğu kayıtlarla tedvin edildi; asırlar sonra İbn Kudâme’nin el-Muğnî’si Hanbeli fıkhını zirveye taşıdı. İbn Teymiyye ve İbn Kayyim el-Cevziyye gibi âlimler onun çizgisinden beslendi; nass merkezli usulü, sonraki ıslah hareketlerine de ilham verdi. Bugün Arap Yarımadası’nda yaygın olan mezhebi, nass merkezli usulüyle İslam hukuk düşüncesini derinden etkilemiştir.
Hicrî 241 (Milâdî 855) yılında Bağdat’ta vefat etti; cenazesine yüz binlerce insanın katıldığı nakledilir. Sabrı, ilmiyle ameli ve zulüm karşısındaki dik duruşuyla ‘imamların imamı’ olarak anılagelmiştir.