Ahmed Ziyâüddin Gümüşhânevî, Hicrî 1228 (Milâdî 1813) yılında Gümüşhane’nin Emirler köyünde doğdu. Ailesiyle Trabzon’a göçtü; bir yandan babasının ticaretinde çalışırken bir yandan ilim tahsil etti. Küçük yaşta Kur’an’ı hıfzettiği ve temel metinleri erken okuduğu nakledilir. Gençliğinde, ticaret vesilesiyle amcasıyla geldiği İstanbul’da kalarak kendini bütünüyle ilme verdi; Beyazıt medreselerinde okudu, icazet aldı ve müderris olarak ders vermeye başladı. Manevi arayışı onu, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’nin halifesi Trablusşamlı Ahmed el-Ervâdî’ye ulaştırdı; kaynakların manevi işaretlerle anlattığı bu buluşmada Ervâdî’den hem zâhirî ilimlerde icazetler hem de Nakşibendî-Hâlidî hilafeti aldı ve Hâlidî feyzinin İstanbul’daki en güçlü temsilcilerinden oldu.
Bâbıâli Karşısında Bir İrfan Ocağı
İstanbul’da Bâbıâli karşısındaki Fatma Sultan Camii’ni merkez edinen ve ‘Gümüşhaneli Dergâhı’ diye anılan ocağı, yarım asır boyunca ilmiye mensuplarının, kâtiplerin ve devlet ricalinin devam ettiği bir irfan merkezi oldu; kaynaklar, Sultan II. Abdülhamid dahil devrin idarecilerinin kendisine hürmet gösterdiğini kaydeder. Dergâhında ders, zikir ve hizmet iç içeydi; talebeleri arasında kadılar, müderrisler ve devlet adamları vardı. Yetiştirdiği yüzü aşkın halifeyi Anadolu’dan Mısır’a ve Kafkasya’ya kadar geniş bir coğrafyaya gönderdi.
Râmûzü’l-Ehâdîs ve Eserleri
En kalıcı eseri, yedi bini aşkın hadisi derlediği Râmûzü’l-Ehâdîs’tir; müntesiplerinin günlük hayatına rehber olacak hadisleri bir araya getiren bu derlemeye, Levâmiu’l-Ukūl adıyla hacimli bir şerhi de bizzat kendisi yazdı. Dergâhında hadis okumayı yolunun temel virdi hâline getirdi ve bu gelenek günümüze kadar sürdü. Hac yolculuğu dönüşünde uzun bir müddet Mısır’da kalarak eserlerini orada da okuttuğu ve Mısır ulemasının kendisine büyük alaka gösterdiği bilinmektedir. Tarikat usulüne dair Câmiu’l-Usûl ile üç büyük cilt hâlinde tertip ettiği dua ve evrad külliyatı Mecmûatü’l-Ahzâb başta olmak üzere tasavvuf, akaid ve fıkha dair pek çok kitap telif etti.
Toplum Hizmeti ve Manevi Mirası
Hizmeti tekkeyle sınırlı kalmadı: kendi imkânlarıyla bir matbaa kurdurup on binlerce kitabı ücretsiz dağıttı — bir tekke şeyhinin neşriyat yoluyla irşadının erken ve parlak bir örneğini verdi. İstanbul’daki dergâhının yanı sıra Rize, Bayburt ve Of’ta binlerce ciltlik kütüphaneler tesis etti. Müntesipleri arasında karşılıklı yardımlaşma sandığı kurarak faizsiz dayanışmanın öncü örneklerinden birini verdi; bu teşebbüs, günümüzdeki faizsiz finans arayışlarının erken bir habercisi sayılır. 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi’nde, altmışını aşmış yaşına rağmen talebeleriyle birlikte Doğu Karadeniz’deki cepheye koştu; bu gayreti, bir ilim adamının vatan müdafaasındaki yerine dair unutulmaz bir örnek olarak anlatılageldi. İlmi, cihadı ve hizmeti tek bir ahlakta birleştirdi; ömrünün sonuna kadar dersini ve virdini aksatmadığı kaydedilir. Hicrî 1311 (Milâdî 1893) yılında İstanbul’da vefat etti; kabri Süleymaniye Camii haziresindedir. Vefatından sonra dergâhın postuna sırasıyla halifeleri geçti; hadis okuma ve hizmet geleneği sonraki nesillere kesintisiz taşındı ve bu ocaktan feyz alan ilim halkaları, 20. yüzyıl Anadolu maneviyatının en canlı damarlarından birini oluşturdu. Râmûzü’l-Ehâdîs dersleri bugün de pek çok camide ve ilim meclisinde okunmakta; ilmi, cihadı ve toplum hizmetini birleştiren örnekliği, son devir Anadolu maneviyatını derinden şekillendirmiş bulunmaktadır.