Ebu’l-Hasan Serî bin Muğalles es-Sakatî, Hicrî 155 civarında (Milâdî 770’lere doğru) Bağdat’ta doğdu. Abbâsî hilafetinin başkenti o yıllarda ilmin, ticaretin ve medeniyetin merkeziydi; Serî’nin ömrü, Hârûnürreşîd’den Mütevekkil’e uzanan, hem tercüme ve ilim hamlelerinin hem de büyük fikrî çalkantıların yaşandığı bir asra yayıldı. Kerh çarşısında hurda ve çeşitli eşya ticareti yapardı; ‘Sakatî’ nisbesi de bu mesleğinden gelir. Ticaretinde dürüstlüğü ve kanaatiyle tanındı; kaynaklar onun yüzde beşten fazla kâra razı olmadığını, müşterisini asla aldatmadığını nakleder.
Çarşıdan Kalp İlmine
Hayatının dönüm noktası, komşusu olan büyük veli Ma’rûf-ı Kerhî ile tanışması oldu; onun sohbetinde ticaret ahlakından kalp ahlakına yükseldi. Rivayete göre Ma’rûf bir gün ona kimsesiz bir yetimi giydirmesini söylemiş, bu hizmetten hoşnut olarak Serî’ye dünya sevgisinden kurtulması için dua etmişti; Serî sonraki bütün hâlini bu duanın bereketine bağlardı. Zühd yolunda Fudayl bin İyâz gibi büyüklerin meclisinden de istifade etti; hadis dinledi, fıkıh tahsil etti. Kendi anlattığı meşhur hadise, iç dünyasındaki inceliği gösterir: Çarşıda çıkan büyük yangında dükkânının kurtulduğunu öğrenince ‘elhamdülillah’ demiş; fakat komşularının zararını düşünmeden kendi selametine sevindiği için bu tek kelimenin muhasebesini otuz yıl yapmıştı.
İrşad ve Talebeleri
Zamanla ticareti bırakıp kendini tamamen ilme ve irşada verdi. Hadis rivayet etti, fıkıh okuttu; fakat asıl büyüklüğü, tevhidin inceliklerini, hâllerin ve makamların sırlarını Bağdat’ta ilk defa kürsüden sistemli biçimde anlatan sufi olmasındadır. İbadetindeki gayreti dillere destandı: Cüneyd, ondan daha üstün bir kulluk ehli görmediğini söyler; doksan sekiz yıllık ömründe, ölüm döşeğine düşünceye kadar yanı üzere uzanıp yattığının görülmediği nakledilir. Günahlarının yüzünü karartmasından korktuğu için her gün aynaya bakıp yüzünü yokladığı da rivayet edilir; kalp muhasebesindeki bu titizlik, kurduğu mektebin alâmeti oldu. Kuşeyrî Risalesi’nde nakledilen ölçüsü, mektebinin ruhunu özetler: ona göre sufinin marifet nuru vera ve takva nurunu söndürmemeli, Kitap ve Sünnet’in zâhirine aykırı düşen bir bâtın ilminden söz edilmemeli, kerametler kişiyi ilâhî yasakların perdesini yırtmaya götürmemeliydi. Yeğeni Cüneyd-i Bağdâdî‘yi çocukluğundan itibaren elinde büyüttü; ona ticaret ahlakını, ibadeti ve kalp muhasebesini birlikte öğreterek tasavvuf tarihinin en dengeli yolunu kuracak bu büyük imamı yetiştirdi.
Manevi Mirası
Serî’nin Bağdat mektebindeki yeri bir köprüdür: Ma’rûf-ı Kerhî’den aldığı zühd mirasını, sistemli bir kalp ilmi hâlinde Cüneyd’e aktardı; sonraki asırlarda kurulan tarikatların silsileleri çoğunlukla bu üç isimden geçerek uzanır. Kuşeyrî Risalesi ve Hilyetü’l-Evliyâ onun ihlas, tevbe, muhabbet ve edep konulu sözlerini nakleder; edebi aklın tercümanı sayan sözü ona nispet edilir. Talebelerine gösterişten uzak, titiz bir kulluk öğütler, kalbin bir anlık gafletini bile büyük kayıp sayardı.
Hicrî 251 (Milâdî 865) yılında Bağdat’ta vefat etti ve Şûnîziyye kabristanına defnedildi; yıllar sonra yeğeni Cüneyd de vasiyeti üzerine onun yanına gömüldü. Kabri, Bağdat’ın kadim ziyaretgâhlarındandır. Doksan yılı aşan bereketli ömrü, çarşı tezgâhından tevhid kürsüsüne uzanan yolun; helal kazancın, ince muhasebenin ve derin ihlasın timsali olarak tasavvuf hafızasında yaşamaktadır.