Ebu’l-Feyz Sevbân bin İbrahim, Zünnûn-ı Mısrî adıyla meşhurdur; Hicrî 155 civarında (Milâdî 770’lerde) Yukarı Mısır’daki Ahmim’de doğdu. Babası Nûbeliydi. ‘Zünnûn’ lakabının, bir gemi yolculuğunda hırsızlıkla itham edildiğinde denizden çıkan bir balığın ağzındaki mücevherle aklanması menkıbesine dayandığı rivayet edilir. Yaşadığı devir, Abbâsî hilafetinin ilim hayatının en hareketli çağıydı; Mısır da fıkıh ve hadis sahasında büyük imamların yetiştiği, kadim kültürlerin izlerini taşıyan zengin bir ilim havzası hâline geliyordu.
İlim Yolculuğu
Gençliğinde ilim tahsili için seyahatlere çıktı; Medine’de İmam Malik’ten Muvatta’yı dinledi, devrin muhaddis ve zâhidlerinden istifade etti. Mekke, Şam ve Bağdat’a uzanan yolculuklarında pek çok âlim ve âbidle görüştü; bu seyahatler ona hem hadis rivayeti hem de zâhidlerin hâllerini yakından tanıma imkânı verdi. Kaynaklar onun kadim Mısır kültürüne, kimya ve tıp gibi ilimlere de aşina olduğunu, memleketindeki eski mabetlerin hikmet mirasına ilgi duyduğunu nakleder. Bu geniş birikim, dilindeki edebî derinliğin ve tefekkür zenginliğinin kaynaklarından sayılır.
Marifet Öğretisi
Tasavvuf tarihindeki asıl yeri, marifetullah — Allah’ı kalp yoluyla tanıma — kavramını ilk defa sistemli biçimde işlemesidir. Ona göre marifet, kitaplardan öğrenilen bilgi değil, Allah’ın sevdiği kullarının kalbine bıraktığı bir nurdu; ârif, baktığı her şeyde O’nun kudretinin ve cemâlinin delilini görürdü. Hâller ve makamlar hakkındaki tasnifleri, kendisinden sonra Kuşeyrî ve Hücvirî gibi müelliflerin eserlerine temel oluşturdu; Hilyetü’l-Evliyâ onun dualarına ve sözlerine geniş bölümler ayırdı. Dua ve münacatlarındaki edebî derinlik, ona ‘âriflerin lisanı’ dedirtti. Tevbeyi derecelendiren meşhur sözünde, avamın günahlardan, havassın ise gafletten tevbe ettiğini söyler; ona göre ârif, Rabbine yakınlığı arttıkça tevazuu ve huşûu derinleşen kimseydi. Sema ve güzel ses hakkındaki ölçülü değerlendirmeleri de tasavvuf âdâbının teşekkülünde etkili oldu; ona göre Hak ile dinleyen hakikate ererdi, nefsiyle dinleyen ise zındıklığa düşerdi.
İmtihanı ve Manevi Mirası
Görüşleri yüzünden zamanının bazı âlimlerince yanlış anlaşıldı; kalp ilmine dair hakikatleri açıkça dile getirmesi kimi çevrelerce bidat sayıldı. Halife Mütevekkil devrinde şikâyet üzerine zincire vurularak Bağdat’a götürüldü. Huzurda yaptığı konuşma halifeyi ağlattı ve hürmetle Mısır’a geri gönderildi. Kaynaklar, Mütevekkil’in ondan zâhidlerin ahlakını anlatmasını istediğini, dinledikçe gözyaşı döktüğünü ve o günden sonra yanında salih kullardan söz edildiğinde Zünnûn’u hayırla andığını nakleder. Bu imtihan, onun halk nazarındaki itibarını daha da yükseltti; Mısır halkı dönüşünü bir bayram sevinciyle karşıladı ve o günden sonra kendisine hürmette kusur edilmedi.
Hicrî 245 (Milâdî 859) yılında Gize’de vefat etti; Kahire’nin Karâfe kabristanına defnedildi. Tezkiretü’l-Evliyâ’da, cenazesi taşınırken kuşların üzerinde kanat gerip gölgelik ettiği rivayet edilir. Kendisine nispet edilen risaleler bulunmakla birlikte, öğretisi asıl olarak talebelerinin ve tezkire müelliflerinin naklettiği sözler yoluyla yayıldı. Mısır tasavvufunun bu kurucu siması, marifet ve muhabbet yolunun bütün sonraki nesilleri için kaynak olmayı sürdürdü; korkudan ümide, oradan muhabbet ve marifete yükselen manevi makamlar öğretisi, tasavvufun klasik omurgasını hazırlayan öncü adımlardan biri kabul edilir. Hayret makamını marifetin zirvesi sayan sözü, âriflerin dilinde asırlardır tekrarlanmaktadır.